Het is over­dui­de­lijk dat aan een groot ge­bouw pas echt ge­met­seld kan wor­den als er pre­cie­ze te­ke­nin­gen zijn en de he­le con­struc­tie goed door­ge­re­kend is. Met soft­wa­re is het niet an­ders: Een he­le reeks van sche­ma's, o.b.v. di­ver­se schematechnieken, vor­men tesamen de bouw­te­ke­nin­gen. Sche­ma's wor­den al­ge­meen ver­on­der­steld pre­cie­zer te­ zijn dan al­leen een tekstbeschrijving, maar hoe dui­de­lijk zijn ze ei­gen­lijk voor de­ge­nen die ze moe­ten lezen?
De­ze vraag werd aan in­for­ma­tie­kun­de ge­steld door col­le­ga's in­for­ma­ti­ca van een an­de­re uni­ver­si­teit. Jaar in, jaar uit merk­ten zij dat som­mi­ge schematechnieken erg moei­lijk te­ le­ren waren voor stu­den­ten. En om­dat niet al­leen pro­gram­meurs, maar ook op­dracht­ge­vers de­len van een ont­werp moe­ten kun­nen be­oor­de­len aan de hand van der­ge­lij­ke sche­ma's, zijn be­grij­pe­lijk­heid en dui­de­lijk­heid nog­al re­le­vant. Dat is strij­dig met 'moei­lijk te­ le­ren'. Het ge­za­men­lij­ke on­der­zoek (in u­trecht uit­ge­voerd door de in­for­ma­tie­kun­di­gen Hermi Schijf en Jan Herman Verpoorten) richt­te zich voor­al op z.g. 'sta­te charts', een schematechniek die de toestandveranderingen (en de oor­za­ken hier­van) van een soft­wa­re sys­teem in beeld brengt. En om­dat dui­de­lijk­heid en be­grij­pe­lijk­heid men­ta­le kwes­ties zijn, stond de 'mens' al snel cen­traal (ty­pe­rend voor in­for­ma­tie­kun­de). Het on­der­zoek rcihtte zich op z.g. 'men­ta­le mo­del­len'. Wat zijn dat? Als een kind de waterkraan heeft le­ren ge­brui­ken is het niet zo dat daar­na de be­die­ning van de gas­kraan (etc.) af­zon­der­lijk ge­leerd moet wor­den. In te­gen­deel, het kind be­grijpt an­de­re kraanachtige din­gen daar­na au­to­ma­tisch. We zeggen dan dat het een men­taal mo­del heeft ont­wik­keld: draai­en is meer of min­der krij­gen (van wat dan ook). De ont­wik­ke­ling van men­ta­le modelllen gaat au­to­ma­tisch. Maak je een kraan vier­kant i.p.v rond, zon­der dat je het asje in het mid­den ziet, dan zal het niet di­rect be­gre­pen wor­den (strookt niet met het men­ta­le mo­del). De on­der­zoe­kers stel­den zich de vraag: In hoe­ver­re wer­ken be­paal­de schema­technie­ken (het ont­wik­ke­len van) een men­taal mo­del in de hand, of gaan er juist te­gen in? Elk sche­ma pre­sen­teert een be­paal­de voor­stel­ling van een (deel of as­pect van een) soft­wa­re sys­teem, maar helpt de­ze voor­stel­ling ons, of zit het de ma­nier waar­op wij din­gen be­grij­pen (men­ta­le mo­del­len) juist in de weg? De on­der­zoe­kers heb­ben niet-­tech­nisch ge­school­de stu­den­ten sche­ma's la­ten te­ke­nen op hun ei­gen ma­nier. De­zelf­de op­dracht is ge­ge­ven aan stu­den­ten in­for­ma­ti­ca die 'vers' schema­tech­nie­ken ge­leerd hebben, maar even­goed hun ei­gen voor­keu­ren moch­ten vol­gen. Ver­vol­gens zijn de sche­ma's ge­a­na­ly­seerd en on­der­ling ver­ge­le­ken. Welke sym­bo­len wor­den in de groe­pen ge­bruikt? Zijn er voor­keu­ren? Over­een­kom­sten? Komt een be­paal­de sche­ma­tech­niek spon­taan te­voor­schijn? Het on­der­zoek be­ves­tig­de de hy­po­the­se dat 'sta­te charts' fei­te­lijk het ont­wik­ke­len van een men­taal mo­del te­gen­wer­ken. Ook kon­den con­cre­te aan­wij­zin­gen ge­ge­ven wor­den op ba­sis waarvan be­staan­de schematechnieken ver­be­terd kun­nen wor­den, voor een ho­ge­re dui­de­lijk­heid.
Het con­gres-ar­ti­kel kan wor­den ge­le­zen [nieuw ven­ster, PDF] d.m.v. het Igitur sys­teem van de uni­ver­si­teits­bi­bli­o­theek.